f روزجهانی زبان مادری روزی برای تنوع و هم‌دیگرپذیری

روزجهانی زبان مادری روزی برای تنوع و هم‌دیگرپذیری

قابل یادآوری‌است که بزرگ‌داشت از این روز به ما میاموزد تا ظرفیت حرمت‌گذاری به تنوع زبانی را در خود ایجاد کنیم و سعی نکنیم به دیگری به دلیل تفاوت زبانی دشمنی و

 

روز زبان مادری یکی از روزهای مهمی‌است که همه ساله در 21 فبروری در اکثر کشورها و در سازمان یونسکو با اشتراک نمایندگان کشورهای جهان، به ویژه کشورهای چندزبانه گرامی‌داشت می‌شود.

زبان که یکی از  ابزار مهم برقراری  ارتباط و انتقال فرهنگ میان ملت‌های گوناگون است، گاهی باعث بروز تنش‌ها و مخاصماتی در میان ملیت‌های گوناگون در داخل یک کشور و گاهی هم میان کشورهای مختلف شده است. به همین منظور سازمان یونسکو روزی را به این نام، نام‌گذاری کرده است تا از یک طرف ظرفیت حرمت‌گذاری  به تنوع زبانی در میان ملل گوناگون افزایش یابد و از جهتی دیگر  ضمن حمایت از مردمی که به خاطر زبان مادری شان مورد بی مهری و تعرض قرار گرفته اند  از نابودی زبان‌های شان جلوگیری کند.

اساس این نام‌گذاری  بر می‌گردد به تظاهراتی در پاکستان شرقی(بنگه‌دیش). در سال 1952  که هنوز بنگله‌دیش جز‌ءی از پاکستان بود؛ دانشجوان دانشگاه داکا در تظاهراتی مسالمت‌آمیز خواهان به رسمیت شناخته شدن زبان بنگالی به عنوان زبان دوم رسمی پاکستان شدند اما پولیس پاکستان بر آن‌ها آتش گشود و شماری از این دانشجویان را کُشت. پس از تجزیه شدن پاکستان، کشور بنگله‌دیش که آسیب این تبعیض را درک کرده بود  طی درخواست رسمی از سازمان ملل متحد خواست تا روزی را به‌نام زبان مادری نام‌گذاری کند. سازمان یونسکو نیز در نوامبر 1999، 21یکم فبروری هر سال را به‌نام روز جهانی زبان مادری نام‌گذاری کرد.

حمایت از حقوق اقلیت‌ها که بخشی از آن را زبان تشکیل می‌دهد و حمایت از تنوع زبانی در بسیاری از اسناد سازمان ملل متحد و دیگر سازمان‌ها مورد حمایت گرفته است.  با وجود آن‌که تمامی اسناد حقوق بشری سازمان ملل با تاکید بر اصل منع تبعیض بر اقلیت‌ها، حقوق آن‌ها را مورد حمایت قرار داده است؛ تنها قواعد ویژه در حمایت از اقلیت‌ها در ماده 27 میثاق بین المللی حقوق مدنی سیاسیICCPR))، ماده 30 کنونسیون حقوق کودکCRC))، و اعلامیه 1992 حقوق افراد متعلق به گروه‌های اقلیتی ملی، قومی، مذهبی و زبانی  سازمان ملل متحد می باشد  بر اساس بند1 ماده دوم  اعلامیه 1992، افراد وابسته به گروه‌های اقلیتی حق دارند از  حقوق فرهنگی، اجرای مراسم مذهبی، به کار بردن زبان مادری در حوزه‌های عمومی و خصوصی، بهره‌مند باشند. و اعلامیه جهانی حقوق زبان مادری1996 که چارچوب مشخصی را برای کشورها در جهت ارج گذاری، حفظ و گسترش زبان‌ها، مشخص کرده است.

دوسند مهم دیگری که در زمینه حمایت از تنوع زبانی و فرهنگی و حقوق اقلیت‌ها در اروپا روی‌دست گرفته شده و توانسته است بر اکثر کشورها تاثیر گذار باشد؛ اولی  کنوانسیون حمایت از اقلیت‌های ملی شورای اروپا، مصوب نوامبر ۱۹۹۴ است و سند دومی منشور 1998 اروپایی برای زبان‌های منطقه و اقلیت‌هاECRML)) که در هر دو سند به حمایت از اقلیت‌های بومی و حرمت‌گذاری به زبان‌ها و فرهنگ‌های گوناگون تاکید شده است  و هر نوع تعرض بر افراد، به خاطر داشتن زبانی متفاوت منع شده است. منشور 1998 دو هدف عمده دارد:

  • حمایت و حفاظت از زبان‌های اقلیت و منطقه‌ای که به عنوان جزی از میراث فرهنگی اروپا با خطر انقراض مواجه استند
  • فراهم کردن شرایطی که در آن متکلمان زبان‌های گوناگون بتوانند در زندگی خصوصی و  همگانی از زبان خود استفاده کنند است.

اسناد یاد شده، اعلامیه‌های جهانی و بحث جهانی شدن باعث شده است  تا کشورهای زیادی به این عقلانیت دست‌یابند تا تنوع زبانی و فرهنگی در سطح جهان به ویژه تنوع زبانی در داخل کشورهای شان را به رسمیت شناخته و مورد احترام قرار دهند اما هنوز استند کشورهای چند زبانه‌ای به شمول کشور ما که به آن عقلانیت لازم و فهم کامل از پذیریش یکدیگر و استفاده موثر از تنوع زبانی و فرهنگی دست نیافته اند و با دامن زدند به تعصب زبانی و برخوردهای تبعیض آمیز باعث بروز تنش‌های میان ملیت‌های گوناگون و عقب‌مانی همگانی می‌گردند. هرچند قانون اساسی افغانستان در ماده 16 با وجود دستبردی که به آن زده شده است) تنوع زبانی و حق استفاده از زبان‌های رایج در کشور پزیرفته است اما همین ماده هم هیچگاه جنبه عملی به خود نگرفته است و بانیان قانون اساسی اصلی ترین عامل زیر پا کردن تنوع زبانی در کشور بوده اند.

باوجود این همه، با در سال‌های پسین آگاهی نسل جوان در  افغانستان  باعث شده است تا  از این روز مهم در شهرهای بزرگ کشور گرامی‌داشت شود این کار تا حدودی باعث آگاهی حاکمان کشور بر ریز  و درشت‌ عملکرد شان در مسایل زبانی شده است. اما هیچگاه تا کنون به گونه عملی کاری برای پذیرش فرهنگ تنوع زبانی از سوی دولت صورت نگرفته است.

بزرگ‌داشت از این روز به ما میاموزد تا ظرفیت حرمت‌گذاری به تنوع زبانی را در خود ایجاد کنیم و سعی نکنیم به دیگری به  دلیل تفاوت زبانی دشمنی و حسادت کنیم و از جهتی هم جوامع امروزی جوامع تنوع  و همدیگر پذیری است.  کشورهای توسعه یافته تلاش می‌کنند ضمن جلوگیری از نابودی زبان‌های دیرینه‌ی شان، تنوع فرهنگی در کشورهای خود را توسعه بخشند و افراد نیز تلاش دارند برای استفاده موثر از دانش، تکنولوژی و فرهنگ جوامع دیگر  در چندین زبان مهارت داشته باشند.

دولت افغانستان و گروهای فرهنگی- زبانی در کشور باید بکوشند تا از این تنوع که برای خیلی از کشورها به یک فرصت مبدل شده است؛ استفاده موثر کنند. آنها پیش از هرچیزی باید تلاش کنند تا زبان‌های متنوع کشور را شناسایی و برای رشد و بقای آن‌ها برنامه‌های موثری را روی دست گیرند.

برخوردهای تبعیض آمیز و غیر عقلانی شماری از زمامداران در کشور باعث شده است تا شهروندان افغانستان از آموختن زبان‌های یکدیگر خودداری کنند و حتا برای ضعیف ساختن زبان‌های غیر از زبان خود آستین بالا بزنند.  این روند غیر عقلانی هرچه بیشتر به درازا بکشد خطر و آسیب‌ بیشتری به تنوع فرهنگی و همدیگر پذیری کشور وارد می‌کند و از جهتی بی توجهی به نابودی شماری از زبان‌های بومی و قابل ارزش جامعه ما را افزایش خواهد داد.

به امید روزی که مردم به این ظرفیت دست پیدا کنند و دولت مردان ما  به گونه ظالمانه از زبان به عنوان ابزار قدرت استفاده نکنند.

عاصم اسفزاری